• شماره تماس آکادمی موسیقی سرنا :    32263647-026      32253482-026
  • آدرس آموزشگاه موسیقی سرنا  :  کرج ، میدان شهدا ، روبروی بانک ملی ، جنب برج نوا  
  • شماره تماس آکادمی موسیقی سرنا :    32263647-026      32253482-026
  • آدرس آموزشگاه موسیقی سرنا  :  کرج ، میدان شهدا ، روبروی بانک ملی ، جنب برج نوا  
  • شماره تماس آکادمی موسیقی سرنا :    32263647-026      32253482-026

گذری بر تاریخ نی نوازی در ایران 

مروری گذرا در مورد تاریخ نی نوازی ایران، ما را با دو دوره مواجه می سازد؛ دوره اول را که می بایست دوره متقدم نامید و دوره دوم که دوره متاخر یا معاصر است. در دوره اول ما شاهد ظهور برخی از نوازندگان هستیم که اکنون فقط نام آنها در میان است و اثر صوتی که نشان دهنده میزان توانایی آنها در نوازندگی نی باشد یافت نمی گردد. سلیمان اصفهانی نخستین نی‌نوازی است که در تاریخ موسیقی معاصر از او نام برده‌اند. سپس ابراهیم آقاباشی از نوازندگان نی نزد ظل السطان بوده است.
در اواخر عصر قاجار، نایب‌اسدالله اصفهانی را‌‌ معروف‌ترین و ماهرترین نوازنده نی دانسته‌اند. او مقدمات موسیقی را ابتدا نزد پدرش «نایب‌حسین‌خان» و سپس نزد استادانش «آقا سلیمان اصفهانی» و «ابراهیم آقاباشی» آموخت. او به سبک نوازندگان قدیم اصفهان، نی هفت‌بند کوتاه خود را با دندان نواخته و در گسترش این شیوه نی‌نوازی کوشیده است. نمونه‌هایی از نوازندگی نایب اسدالله در استوانه‌های حافظ الاصوات برجای مانده است.نوازندگانی مانند: سلیمان اصفهانی و ابراهیم آقاباشی که هر دو در اصفهان زندگی می کردند.
تاریخچه نی نوازی

نایب اسدالله اصفهانی

 تاریخچه نی نوازی
نایب اسد الله اصفهانی فرزند نایب حسین خان استاد سرشناس و نوازنده نی در اواسط عصر قاجار است. او از مادری با ذوق به نام صاحب جم به سال 1231 هجری شمسی در مهد تاریخی اصفهان زاده شد و عشاق نوای موسیقی اصفهان را تا ابد مفتون خویش ساخت، این هنرمند چیره دوران طفولیت خود را نزد پدرش (نایب حسین خان) و استاد آقا باشی که از نوازندگان مشهور نی بودند به آموزش و فراگیری این ساز پرداخت و در اندک زمان تبحر کافی بدست آورد.
یکی از نوازندگان عصر قاجار نایب اسدالله اصفهانی است که نوازنده بسیار ماهری بوده است.وی با سازی که به مراتب از سازهای امروز غیر اصولی تر بود بسیارزیبا نواخته است.از معدود صفحاتی از ایشان باقی مانده نحوه اجرا و جمله بندی او در کنار صدای خوبی که از ساز تولید میکند،منحصر به فرد می باشد.سطح نوازندگی نایب اسداله با توجه به آثار به جا مانده از وی، در سطح بالاتری به نسبت سایر نوازندگان آن دوره بوده و این را می توان به نوعی به دلیل معاشرت وی با نوازندگان مطرح آن دوره چون آقاحسین قلی و سماع حضور دانست.اجرای تحریرهای متنوع و سریع و گاه مبتنی بر سازهای مضرابی مانند تار و صدای نسبتاً شفاف و قوی در صدای اول، دوم و سوم، پیاده کردن گام های موسیقی ایرانی به نحو مطلوب در ساز نی، از خصوصیات بارز نوازندگی مرحوم نایب اسدالله می باشد.
وی همراه با ناصرالدین شاه در سفر به انگلستان در کنسرت بزرگی که توسط ملکه وقت آن کشور برپا شده بود، شرکت کرد. در این هنرنمایی بین‌المللی موسیقیدانان و نوازندگان اکثر کشورها شرکت داشته و برنامه‌های هنری متعدد اجرا کردند. در پایان مراسم با اشاره ناصرالدین شاه نایب نی را از جیب خود بیرون آورده و شروع به نواختن آن می‌کند به طوریکه همه حضار شرکت کننده را مات و مبهوت می‌سازد. ملکه نیز چنان تحت تأثیر این صوت دلنشین قرار می‌گیرد که بی‌اختیار گردنبندش را بیرون می‌آورد و بر گردن نایب آویزان می‌کند و رو به حضار می‌گوید: «باید اعتراف کرد این مرد ایرانی با چوبی خشک که بیش از چند سوراخ در آن دیده نمی‌شود چنان غوغایی کرد که تمامی سازهای پیشرفته امروزی را منهدم ساخت.»
استاد نعمت‌الله ستوده از شاگردان استاد کسایی در مورد زندگی نایب اسدالله می گوید: ناصرالدین شاه به موسیقی علاقه فراوان داشت و موسیقی‌دانان را دور خود جمع می‌کرد. او به موسیقی‌دانان عنوان «عمله طرب» می‌داد و تنها کسی که از او با عنوان آقا یاد می‌شد نایب اسدالله بود. در تاریخ رجال ایران تصویری است که در نایب اسدالله را گوشچی باشی به معنی سرپرست پرندگان شکاری و نوازنده نی معرفی کرده است.
نایب‌اسدالله دو شاگرد برجسته داشته‌است یکی عبدالخالق اصفهانی که از وی زیاد یاد نشده‌ است و دیگری مهدی نوائی که شهرت بسیاری در نی‌نوازی داشته است.

مهدی نوایی

   تاریخچه نی نوازی
 
مهدی نوایی در سال ۱۲۶۲ شمسی متولد شد. پدرش «علی اکبر» مردی اهل علم و ادب بود. مهدی نوایی تا ۱۵ سالگی، خواندن و نوشتن، علوم و ادبیات را در مکتب فراگرفت و خوشنویسی را نیز آموخت. او که از کودکی به موسیقی گرایش داشت، نواختنِ ساز «نی» را نزد «موسی خان نی‌نواز» آغاز کرد و پس از مدتی در کلاسِ «نایب اسدالله» حاضر شد و تا پایان عمرِ نایب اسدالله از وی بهره برد. پس از درگذشتِ «نایب» نیز از آموزشِ «عبدالخالق» که از شاگردان برجسته نایب اسدالله بود استفاده کرد.
او در سال‌های ۱۳۱۵ تا ۱۳۱۷ چند صفحه به شکل تک‌نوازی و هم‌نوازی با هنرمندانی همچون ابوالحسن صبا و درویش خان ضبط نمود. از وی هم‌چنین چند تک‌نوازی و هم‌نوازی با آواز «پروانه» و سه‌تار «عبدالله دادور» (قوام السلطان) باقی مانده‌است.
حسین یاوری اصفهانی و حسن کسایی از جمله شاگردان مهدی نوایی بوده‌اند.
در رابطه با مهدی نوایی نیز آن طور که از زندگی نامه ایشان و نقل قول از کسانی که وی را می شناختند، می توان فهمید که توانایی وی در نوازندگی نی به نسبت هم عصران خود در سطح بالایی بوده است.هرچند از مهدی نوایی نیز آثار زیادی در دسترس نیست؛ ولی با گوش دادن آثار معدودی که از او برجای مانده است می توان به تسلط قابل توجه وی در تولید صدای شفاف از نی (با وجود سری های نامناسبی که در آن زمان برای نی استفاده می شده) و نیز استفاده از کل وسعت صدایی نی (کاری که در قدیم کمتر از نوازندگان نی شنیده شده است) و همچنین اجرای تحریرهای آوازی سریع و متنوع اشاره کرد.

حسین یاوری

 تاریخچه نی نوازی
حسین احمدیان معروف به حسین یاوری، در محله پاقلعه اصفهان به سال1285 شمسی متولد شد. او در نوجوانی به موسیقی علاقمند شد و به نواختن نی پرداخت و از محضر استاد موسیقی نایب اسدالله هنرمند برجسته موسیقی استفاده کرد و سپس محضر هنرمندان برجسته ای مانند آقا سیّد رحیم اصفهانی، مهدی نوایی، حبیب شاطر حاجی، رضا خان باشی، میرزا حسین خضوعی، سیّد محمّدعلی عریضی، غلامرضا خان سارنج، محمّدخان بلبلی، نورعلی خان برومند، آقا جلال کمانچه نواز نی داودی، علی آقا شهنازی، اکبرخان نوروزی، میرزا علی قاری میرسعیدی را درک کرده و از خرمن دانش موسیقایی هر یک از آنها توشه ای برچیده بود.
استاد یاوری در برنامه های هنری با نواختن نی، هنرمندانی چون استاد جلال تاج اصفهانی را همراهی می کرد. وی استعداد عجیب و شگفت انگیزی در موسیقی داشت. شهرت او پس از مرگ استاد نوایی در اصفهان به اوج رسید، چنان که به خواهش استاد ابوالحسن صبا به تهران رفت و در اولین روزهای افتتاح رادیو در سال1320 برنامه های بسیار جالبی به شنوندگان رادیو عرضه کرد.
یاوری در سال های دهه 1320 از همکاران رادیو تهران و رادیو ایران بود و با رادیو اصفهان نیز همکاری داشت. چند صفحه از شیوه نوازندگی اش در گنجینه موسیقی ایران باقی مانده است.
استاد نور علی برومند زمانی نزد استاد حسین یاوری در اصفهان آمده بودند و از دقت استاد یاوری در اجرای فواصل و ریزه کاری های موسیقی بسیار تعریف می کردند. استاد یاوری دارای استعداد و هوش و حافظه ای قوی و استثنایی بود و در حفظ و ترویج موسیقی همواره کوشا بود و در اثر زحمات شبانه روزی ، بیش از ۴۸۶ گوشه و مقام در دستگاه های مختلف و آوازهای ایرانی را به طور کامل از بر داشت
استاد جلال تاج اصفهانى درباره ياورى می گفت: «ياورى استاد است و رديف ها و گوشه هاى بسيارى را بلد است ولى خيلى باهوش است و آنچه مى داند براى همه نمى گويد مگر براى اهل معرفت.»
نام «نى» با نام استاد حسن كسايى گره خورده است و به اين لحاظ در فضاى عمومى موسيقى ايرانى كمتر كسى به شيوه هاى ديگر نواختن نى، متفاوت از شيوه استاد كسايى ، توجه مى كند.اما يكى از اين «شيوه هاى ديگر» شيوه زنده ياد حسين ياورى بود. ياورى نى نواز نابينايى بود كه بنابه روايت هم عصرانش بيش از هر نوازنده ديگرى در كار يافتن و ضبط گوشه هاى موسيقى ايرانى تلاش كرد، اما به سبب فضايل اخلاقى خاصى كه داشت نه تنها مانع از ضبط صداى سازش مى شد، بلكه به دشوارى نيز دانسته هاى خود را به ديگران مى آموخت.در سنین کهولت از وی صفحاتی ثبت و ضبط گردیده اما بطور کامل نمی توان با شنیدن این آثار توانایی اش را در نوازندگی سنجید، زیرا در نوازندگی نی بصورت دندانی، دندان های جلو نقش بسیار زیادی در کیفیت صدای نی داشته و کهولت سن که عموماً با خرابی و ریزش دندان ها همراه است،
در رابطه با حسین یاوری بر طبق گفته کسانی که از نزدیک ایشان را دیده بودند، ظاهراً در اواخر عمر بدون دندان و با قراردادن نی بدون هرگونه سری روی لثه، می نواخته است. نوازندگان نی این مطلب را می دانند هر قدر هم نوازنده در تولید صدای نی با کیفیت بالا، تبحر داشته باشد، با وجود فقدان دندان (خصوصاً دو دندان وسطی پیشین بالا) نمیتواند صرفاً با قراردادن نی روی لثه، صدای با کیفیتی تولید کند.به هر ترتیب قطعاتی که از ایشان به جا مانده و بیشتر شامل آوازها و ضربی های نه چندان پیچیده است، ما را به نوعی با سطح نوازندگی ایشان آشنا می سازد. 

حسن کسایی

تاریخچه نی نوازی
 
نام استاد کسایی با نی چنان عجین شده که تصور یکی بدون دیگری امریست محال. نی از جمله سازهایی است که در تاریخ موسیقی ایران جایگاه پرفراز و فرودی از دربار پادشاهان ساسانی تا همدم بودن با شبانان داشته؛ ولی هیچگاه نتوانست قابلیت اصلی خود را نشان دهد که بتواند مانند سازهایی از قبیل عود، تار،سنتور و انواع مختلف سازهای آرشه ای و مضرابی جایگاه نسبتا ثابتی در بین موسیقی دانان و مردم پیدا کند.
حسن کسایی به گفته خود در تاریخ ۲۰ مهر ۱۳۰۷ در خانواده ای تاجر پیشه به دنیا آمد. پدر او سید جواد کسایی از تاجران به نام آن زمان اصفهان به دلیل علاقه و انسی که با موسیقی داشت، با اساتید آن زمان رفت و آمد می نمود؛ بزرگانی چون سید حسین طاهرزاده، جلال تاج زاده اصفهانی، اکبر خان نوروزی، خاندان شهناز (شعبان خان، حسین آقا، علی آقا و جلیل شهناز)، غلامحسین سارنج، ادیب خوانساری. بطوری که منزل آقا سید جواد، محفلی بود برای تجدید دیدار و نیز ساز و آواز اساتید به نام موسیقی اصفهان.این آمد و شد ها موجب شد حسن کسائی از کودکی با موسیقی آشنا شود و به مرور زمان، علاقه زیاد ایشان به موسیقی خصوصا” ساز نی (بعد از دیدن یک نوازنده دوره گرد) بر آن شد تا پدر، وی را نزد مهدی نوائی ببرد. پس از فوت مهدی نوایی کسایی همچنان از همنشینی با نوازندگان اصفهانی در جهت تسلط بر نوازندگی نی استفاده کرد؛ مخصوصا” از همنوازی با جلیل شهناز که به نوعی حق استادی بر گردن او دارد بهره برد. همنوازی با سازهای پرده داری مثل تار و سه تار او را بیش از پیش با گامهای مختلف موسیقی ایرانی آشنا کرد، بصورتی که برای اولین بار دستگاههای چهارگاه، اصفهان، نوا و راست پنجگاه با کوک دقیق و بصورت کامل اجرا کرد. کسایی همچنین از محضر ابوالحسن صبا بهره های فراوان برد که میتوان گفت، هنر نوازندگی سه تار کسائی، یادگار انس با این هنرمند یگانه است. سه تار نوازی کسائی تلفیقی زیبا از ترکیب نوازندگی تار جلیل شهناز و سه تار ابوالحسن صبا است.
استاد کسائی بطور مستقیم نتوانست، از محضر نایب استفاده کند، ولی در دوره ای بسیار کوتاه نزد یکی از شاگردان ایشان به نام مهدی نوایی، تمام اندوخته های نوایی را فراگرفت، این موضوع از جهتی دلیل بر استعداد فراوان کسائی و از جهتی دیگر، نشان از محدودیت و سادگی تکنیک نوازندگی نی در آن زمان میباشد. از این رو حسن کسایی مانند تهرانی در تنبک ، عبادی در سه تار، بهاری در کمانچه و پایور در سنتور به نوعی از ابتدا شروع به ابداع تکنیک و پیاده کردن تمام دستگاهها در ساز نی نمود.
در گذشته صدای نی، همراه با نا خالصی زیاد بود؛ یعنی نواختن نی بصورتی بود که تفاوت محسوسی بین صداهای اوج، بم و بم نرم نبود، ولی استاد کسایی توانست با تغییر حالت در زبان، در محل استقرار زبان، حالت لب و فرم سر نی، صدایی بسیار شفاف و بدون ناخالصی از نی تولید کند. همین پیشرفت باعث شد، نی استاد، به رادیو راه پیدا کند؛ تکنوازیها و همکاری با نوازندگان و خوانندگان مشهور آن زمان چون جلیل شهناز، علی تجویدی، احمد عبادی، تاج اصفهانی، ادیب خوانساری و … باعث شد، نی همردیف سازهای دیگر قرار بگیرد.
بعد از این دوره اغلب ارکسترهای ایرانی شروع به استفاده از ساز نی کردند و این احساس نیاز باعث رشد روز افزون نوازندگان نی شد که حتی امروزه به عنوان یک رشته تخصصی در دانشگاه تدریس می گردد. بیشتر آثار حسن کسایی را بداهه نوازی است تا موسیقی پیش ساخته، ولی امروز بخش زیادی از ضربی ها و حتی آوازیهای نوازندگان نی، بهره گرفته از نوازندگی های ایشان است.
برخی از نوازندگان نی که متاثر از سبک کسایی به فعالیت هنری پرداختند، عبارتند از: محمد موسوی، حسن ناهید، عبدالنقی افشارنیا، محمد‌علی کیانی‌نژاد، حسین عمومی، منوچهر غیوری، نعمت‌الله ستوده، بهروز الوندی‌پور، جمشید عندلیبی، بهزاد فروهری
و ...