• شماره تماس آکادمی موسیقی سرنا :    32263647-026      32253482-026
  • آدرس آموزشگاه موسیقی سرنا  :  کرج ، میدان شهدا ، روبروی بانک ملی ، جنب برج نوا  
  • شماره تماس آکادمی موسیقی سرنا :    32263647-026      32253482-026
  • آدرس آموزشگاه موسیقی سرنا  :  کرج ، میدان شهدا ، روبروی بانک ملی ، جنب برج نوا  
  • شماره تماس آکادمی موسیقی سرنا :    32263647-026      32253482-026

اصول مهم کمانچه نوازی

نوازندگی کمانچه از قدیم تا حال به دو دوران قبل از تاثیر ویولن و بعد از آن تقسیم میشود. به طور کلی ما در این بحث شیوه های بهتر نوازندگی و اصول مهم نوازندگی برای نواختن بهتر را با قدیم و جدید به شما شرح خواهیم داد.
وقتی به آثار برجای مانده از استادان قدیم کمانچه گوش می دهیم حتی اگر هیچ اطلاع فنی از موسیقی نداشته باشیم متوجه اختلاف با آنچه امروزه رواج دارد می شویم که از طریق مقایسه می توان موارد اختلاف را بررسی کرد .
تا چندی پیش که امکان دسترسی به آثار صوتی از نوازندگان قدیم کمانچه برای عموم میّسر نبود سند مستدّل و محکمی برای اطلاع از شیوه کمانچه نوازی استادان قدیم در دست نبود و فقط تا حدودی آنهم بصورت تغییر یافته و تحریف شده در اجرای نوازندگانی که اجرای استادان قدیم را دیده بودند و سازشان را شنیده بودند باقی مانده بود.
ولی امروزه خوشبختانه به اهتمام کلکسیونه های صفحات قدیمی و ناشران این قبیل آثار امکان دسترسی برای همگان میسر می باشد که جای تقدیر و تشکر دارد.

اصول مهم کمانچه نوازی

بطور کلی سه مورد را می توان بررسی و مقایسه نمود:

  • کمانچه استادان قدیم که براساس موسیقی دستگاهی شکل می گرفته.
  • ردیف ویلن صبا که بر اساس گامهای نوین وزیری و خالقی و تئوری غربی و تکنیک های ساز ویلن شکل گرفته.
  • کمانچه نوازی جدید که بعد از تاثیر ویلن شروع می شود.

بطور کلی موارد ذیل را می توان در گذشته و حال بررسی و مقایسه نمود

  1. صوت ساز ( سونوریته – صدا دهی – جنس صدا )
  2. کوک ( کوک کلی و چگونگی استفاده از پرده ها – پرده بندی )
  3. تکنیک هایی که برای اجرای جملات موسیقی استفاده می شود ( شیوه اجرا )
  4. مختصات فیزیکی ( اندازه ساز – شکل پایه ، سیم گیر – پوست – خرک )
  5. طرز نشستن و حالت اجرا

که به ترتیب مورد بررسی قرار می گیرد:

  • صدای ساز کمانچه

در مکتب قدیم، صدای ساز روشن و درخشان و در عین حال کمی خش دار بوده، شخصیتی قدرتمند و محکم و همینطور تاثیرگذار و با احساس داشته، و از نظر زیبایی نیز سازی بسیار جذاب بوده است. درحالیکه در مکتب جدید، صدای کمانچه به ویولن شباهت پیدا کرده و صاف تر شده است. در مکتب قدیم، صدای ساز نوازندگان مختلف با یکدیگر فرق داشته اند و زیر و بم آنها متفاوت بوده است. برای نمونه کمانچه ی باقرخان در جایی بم تر از کمانچه ی میرزا محمدخان و صفدرخان بوده و در جایی دیگر صدایی شبیه به آنها داشته است. اما نکته ی مهم این است که همه ی این نوازندگان به اصل صدا رسیده بوده اند و در مسیر درست و به سمت بهبود حرکت می کرده اند. در مکتب جدید مهمترین عواملی که باعث تغییر در صدا دهی کمانچه شده اند عبارتند از : 
  • تغییر در سیم ها و استفاده از کوک
  • کم تر شدن موهای کمان یا با نام امروزی آرشه
  • صاف تر و بلندتر شدن موهای کمان یا آرشه
  • تغییر یافتن اندازه و شکل خرک
  • عوض شدن نوع پوست، برای نمونه ضخیم تر شدن پوست کمانچه باعث می شود برخی از هارمونیک ها حذف شده و شفافیت صدا کمتر می شود
  • اضافه شدن تاندورهای ویولن روی کمانچه
تمام سازندگان کمانچه های امروزی، این کار را انجام می دهند درصورتیکه  نوازندگان حرفه ای هیچ کدام تاندور نمی گذارند چون گذاشتن تاندور موجب بوحود آمدن صداهای اضافی در ساز می شود. 
  • تغییر در ساختمان ساز و اندازه دسته – پایه و کاسه ساز
  • تغییر در ساختار موسیقی و تغییر در شیوه نوازندگی ساز
  • استفاده از پوزیسیون های پایین تر
  • استفاده از رنگ آمیزی مصنوعی توسط دستگاه های الکترونیکی
صدا دهی ویلن در ضبط های اولیه مانند ویلن حسین خان هنگ آفرین بسیار نزدیک به کمانچه است به طوری که چندان قابل تشخیص نیست و اکثراً اشتباه میکنند . دلیلش این است که تغییراتی در ساز می دادند که صدا دهی آن عوض می شد کوک کمانچه را روی ویولن پیاده می کردند و به همان شیوه کمانچه ویولن می نواختند ولی رفته رفته برعکس شد. زیبائی صوت در ایران هم برای نوازنده و هم برای شنونده و هم برای سازنده ساز فوق العاده اهمیت دارد چرا که جوهر اصلی موسیقی است و باید جاذبه زیادی داشته باشد.
  • کوک

کوک ساز پایه ی اصلی اجرای موسیقی است، زیربنایی است که ساختمان موسیقی بر روی آن ساخته می شود. بنابراین کوک درست و مناسب بسیار مهم و تاثیرگذار است. ویولن در آغاز با نام کمانچه فرنگی وارد ایران شد و مانند کمانچه کوک های آن را تنظیم می کردند و قطعات کمانچه را نیز با آن می نواختند. اما پس از مدتی و با رایج شدن این ساز، جریان برعکس شد تا جاییکه امروزه  کمانچه نیز مانند ویولن چهار سیم دارد، به همین دلیل همان محدوده ی صوتی ویولن را تولید می کند و به صورت می لا ر سل کوک می شود. انگشت گذاری های آن نیز مانند ویولن انجام شده و … حتی متدهای آموزش کمانچه با کتاب ویولن هنرستان آغاز می شود و بعد از آن ردیف ویولن صبا آموزش داده می شود. برخی از استادان هم ردیف های دیگری از جمله ردیف میرزاعبدالله و ردیف استاد دوامی را تدریس می کنند که البته در این ردیف ها نیز نگاه به کوک و انگشت گذاری و شیوه اجرا همان نگاه از زاویه تئوری موسیقی اروپا می باشد . آموزش ردیف صبا هم از چپ کوک شروع می شود بطوری که یک هنرجوی تازه کار هیچ ارتباطی با ساختار دستگاه نمی تواند برقرار کند. در اینجا لازم است برای اینکه مساله خوب روشن شود کمی درباره ساختار موسیقی ایرانی و ساختار موسیقی اروپا صحبت کنیم. کوک را از سه نقطه نظر می توان بررسی کرد: 
  • اساس کوک
  • مبنای کوک
  • معیار کوک

اساس کوک

همانطور که مشخص است، اساس کوک نشان می دهد که ساز بر چه اساسی کوک شده است. کوکی که برای یک ساز انجام می شود، پایه های اصلی ساخت یک قطعه یا سیستم موسیقایی منحصر به فرد را تشکیل می دهد، به شکلی که با تغییر کوک ساز نواختن آن قطعه ی خاص ممکن نخواهد بود و دچار مشکل خواهد شد. البته بجز در مواردی که تغییر کوک، عامدانه و در جهت رسیدن به نتیجه ای خاص انجام شود. در موسیقی اروپا آهنگ در محدوده گام اجرا می شود و هر گام از دودانگ منفصل تشکیل می شود که این انفصال دانگها یکی از عوامل تعیین کننده کوک سازهای غربی بخصوص ویلن که اینجا مورد نظر ماست می باشد.
برای پیاده کردن سیستم موسیقایی اروپا که همان گام معتدل دوازده نغمه ای باخ می باشد، بر روی ویولن، سیم ها باید در فاصله ی پنجم نسبت به هم کودک بشوند تا در همه ی پوزوسیون ها جواب بدهد. درحالیکه در سیستم دستگاهی موسیقی ایرانی، دانگ ها عموما متصل یا ادغام شده باهم هستند و محدوده ی دستگاه از محدوده ی گام گسترده تر است. بنابراین برای پیاده سازی این سیستم روی یک ساز، به لااقل سه دانگ احتیاج است و در سازهایی مثل کمانچه، هر دانگ باید روی یک سیم طراحی گردد. در دستگاه های مختلف، نسبت کوک سیم ها نیز با یکدیگر فرق دارد و اصولا یک کوک مشخص استاندارد در موسیقی ایرانی وجود ندارد. برای نمونه در برخی دستگاه ها مانند چهارگاه، ماهور یا راست پنجگاه نسبت کوک سیم ها باید یک فاصله چهارم و یک فاصله پنجم باشد. در برخی دستگاه های دیگر مانند شور یا سه گاه برعکس است، یعنی یک پنجم در ابتدا و سپس یک فاصله چهارم.

مقالات مرتبط : معرفی ساز کَمانچه (Kamanche)

در دستگاه های دیگر مثل نوا یا همایون نیز ترتیب کوک به صورت دو تا فاصله چهارم پشت سر هم می باشد. در کمانچه های نوازی استادان قدیمی، می توان مشاهده کرد که معمولا نغمه ی شاهد دستگاه، روی سیم وسط قرار می گیرد (سیم باز). تعداد سیم ها ۳، ۵ یا ۶ عدد است اما اساس کوک بر سه تا سیم است. حتی در کمانچه ی حسین زاده اسماعیل زاده نیز که ۴ سیم دارد، اساس کوک و اجرای دستگاه فرقی نکرده است، و تنها شیوه ی اجر مثل استفاده از پوزیسیون های پایین و اخوان، تغییرات جزئی کرده است.
کوک در سازهای سه سیم به این صورت انجام می شود که، دانگ اصلی دستگاه روی سیم وسط، دانگ مقدمه بر روی سیم بم، و دانگ اوج روی سیم زیر دستگاه کوک می شود و به این صورت همه ی دستگاه ها از زیر تا بم به آسانی قابل نواختن است. این نوع از کوک برای کمانچه را راست کوک می گویند به این معنی که اجرای دستگاه از بم به زیر درست قرار می گیرد. اما کوک چپ کوک به کوکی گفته می شود که درآمد دستگاه روی سیم زیر آغاز شود و اوج دستگاه روی سیم بم یا سیم وسط قرار بگیرد.

دستگاه چهارگاه را برای نمونه بررسی می کنیم

دستگاه چهارگاه (در اینجا نغمة شاهد دستگاه روی دست باز سیم وسط قرار می گیرد) دانگ مقدمه دستگاه روی سیم بم قرار می گیرد و دانگ مخالف روی سیم زیر قرار می گیرد . کوک کمانچه برای دستگاه چهارگاه و ماهور که یک فاصله چهارم و یک فاصله پنجم را به ما می دهد. همانطور که در اشل دستگاه چهارگاه مشاهده می شود – ساختار دستگاه با ساختار گام بکلی متفاوت می باشد ، ساختار دستگاه پیچیده تر از گام می باشد و نحوه ترکیب دانگها بیشتر متصل و ادغام شده و بندرت منفصل می باشد و حالا سازی که می خواهد بر اساس ساختار دستگاه کوک شود باید این کوک طوری طراحی شود که:
  1. پایه های اصلی دستگاه روی ساز حفظ شود.
  2. حداقل دو شاهد مهم ستگاه روی سیم باز باشد تا شاهد به هنگام اجرا از کیفیت مطلوبتری نسبت به دیگر نغمات برخوردار گردد.
  3. محل نغمه های متغیر در نظر گرفته شود تا در موقع اجرا مشکل ایجاد نشود.
  4. در دستگاه ها و یا آوازهایی که شاهد روی دست باز سیم وسط قرار نمی گیرد و اخوان شاهد کوک شود ( سیم بم ) مثل سه گاه و بیات ترک تا موجب تقویت شاهد گردد.

مبنای کوک

موضوع دیگر مبنای کوک می باشد. مبنای کوک در موسیقی اروپا نت لا ۴۴۰ hz می باشد که بقیه نغمات به نسبت این نغمه کوک می شوند . مبنای کوک در موسیقی ایران نغمه شاهد دستگاه می باشد . فرکانس خاصی که برای شاهد یک دستگاه انتخاب می شود بستگی به ذوق زیبا شناختی نوازنده و شرایط زمان و مکان دارد و مانند جوهری است که عیار و یا صیقل آن نزد اهل عمل متفاوت است .

معیار کوک

معیار کوک استادان بزرگ این فن می باشند که به نوعی کوک ساز آنها در وجود شاگرد نقش می بندد و این جوهر در وجود هر شخصی نمودی متفاوت دارد ( عیار کوک ) نکته دیگری که در شیوه های جدید گیج کننده است تفاوت نت نویسی کمانچه با سازهای دیگر ایرانی است که یک پرده بالاتر نوشته می شود یعنی در واقع سازهای دیگر مثل تار- سه تار و سنتور یک پرده پائین تر از ویلن نوشته می شوند . ولی اگر دو نوازنده با سازهای مختلف شاهد دستگاه را مبنای کوک قرار دهند دیگر هیچ تفاوتی وجود ندارد و مشکلی پیش نمی آید مرحله بعد کوک پرده های ساز است همانگونه که در تار و سه تار نوازنده پرده ها را هم کوک می کند ، نوازنده کمانچه نیز باید این دقت در مورد کوک بودن پرده ها را مادامی که اجرا می کند داشته باشد و این خیلی سخت است یعنی در واقع گوش نوازنده کمانچه باید کوک باشد در غیر اینصورت حتی اگر ساز هم خوب کوک باشد باز نغمه ها خارج شنیده می شود.
در اجراهای جدید این ضعف را با ویبراسیون اضافی می پوشانند . ردیف ویلن صبا بر اساس گامهای نوین وزیری و خالقی طراحی شده که بر اساس این گامها بطور کلی سیستم موسیقی ایران دچار ناهنجاری می شود مثلا ؛ گام ماهور و راست پنجگاه در این مکتب یکی از گامهای ماژور است و یا دستگاه همایون و اصفهان یک گام مینور است که کمی تغییر می دهند و برای گوشه های مختلف دستگاه بعضی پرده ها را به صورت عَرَضی تغییر می دهند ولی هارمونیهای دوتایی که در ردیف صبا هست تماماً همان فواصل سوم و پنجم گامهای ماژور و مینور است که اصولاً چنین چیزی در کمانچة قدما نیست.
در کمانچه قدیم واخوان وجود دارد که صدا را رنگ آمیزی می کند . البته لازم به ذکر است که خود استاد صبا چون وارث مجموعه ای غنی از ردیف های سازی و آوازی بود در نتیجه اجراهایی که روی ویولن داشته انعکاسی از یک فرهنگ موسیقایی غنی می باشد ولی در دیگر شاگردان مکتب صبا این موضوع دیگر صدق نمی کند چراکه روش آموزش تغییر کرده.

کمانچه نوازی
  • شیوه اجرا

بخش سوم از موارد اختلاف خود تفاوت شیوة اجرا می باشد که جای صحبت زیادی دارد و بیشتر باید عملی توضیح داده شود که درک کامل آن فقط برای شاگرد در محضر استاد با سالها تلاش و سعی بیشتر می گردد. ولی به طور کلی می توان به موارد برجستة آن اشاره کرد. شیوة اجرا به مواردی چون تکنیکهایی که برای اجرای جملات موسیقی استفاده می شود، اندیشة نوازنده، میزان درک نوازنده از زیبایی موسیقی (حس زیبا شناختی) و چگونگی بیان این زیبایی ها، آموزش و ساختار موسیقی مربوط می شود و اگر ساختار موسیقی تغییر کند شیوة اجرا نیز تغییر می کند.

مقالات مرتبط : نکاتی مهم برای تهیه ساز کمانچه مناسب

موسیقی ایرانی ترکیبی از هجاهای کوتاه و بلند می باشد، که هجاهای کوتاه به وسیلة ضربات تک و هجاهای بلند بوسیلة ضربات ریز (و یا در سازهای کششی، کشیده) و اشاره ها در انتها و بعضی مواقع ابتدای یک تک و یا یک ریز اجرا می شوند. در شیوه های جدید تک ها همه مثل هم نواخته می شوند و تحرک آنها در سطح زیاد شده ولی در شیوه های قدیم هیچکدام از تک ها شبیه هم نیستند و از نظر آندازه، شدت نواخت، تندی و کندی و عمق و … متفاوت هستند، کشیده ها (ریزها) هم همینطور، در شیوه های جدید کشیده یک کشش یکنواخت برروی سیم می باشد ولی در شیوه های قدیم این هم مانند تک ها از تنوع بسیار زیادی برخوردار می باشد.
اشاره : در شیوه های جدید خیلی کم بکار می رود و نحوة اجرا نیز تغییر کرده. اما در شیوه های قدیم زیاد بکار می رود.
غلت : در شیوه های جدید همان trill موسیقی غربی است یعنی برای نت سیاه ۸ ضربه ولی در شیوه های قدیم این ضربات در جاهای مختلف متفاوت است هم در سرعت و هم در تعداد و هم در شدت نواخت.
ویبراسیون (لرز) : در شیوه های جدید حرکت فیزیکی انگشت بر روی سیم است که گاهی تا ربع پرده انگشت اطراف نغمه حرکت می کند. ولی در شیوه های قدیم ویبراسیون فیزیکی وجود ندارد و ناله های نغمات درونی است و هر نغمه در هر مقام ناله ای متفاوت باید داشته باشد که این بسیار مشکل است.
تحریر و تکیه : نوع تحریرها تغییر کرده (ساختار به هم ریخته) و تکیه ها نیز خیلی نرم و کدر و درهم اجرا می شود.
آکسان : آکسانبندی در شیوه های قدیم بسیار پیچیده است.
گلیساندو : در شیوه های جدید خیلی استفاده می شود ولی در شیوه های قدیم اصلاً کاربردی ندارد. واخوان: در شیوه های امروزی خیلی کم استفاده می شود و معمولاً تک صدایی می نوازند اگر هم استفاده شود بصورت یک صدای ممتد در کنار نغمات مدام به گوش می رسد. ولی در شیوه های قدیم واخوان گاهی هست و گاهی نیست.
چهار مضراب : در شیوه های جدید چهارمضراب ها بکلی تغییر کرده و هیچ نشانی از پایه های چهارمضراب تند و چالاک کمانچه نوازی قدما دیده نمی شود ولی در شیوه های قدیم همانگونه که در تار و یا سنتور پایه های متنوعی برای چهارمضراب وجود دارد در کمانچه هم همینطور است.
  • مختصات فیزیکی

مورد چهارم از تفاوت های مکتب جدید با مکتب قدیم کمانچه در مشخصات ظاهری و فیزیکی ساز است. همان گونه که پیش تر هم توضیح داده شد،  بعضی از این تغییرات برای بهبود و تغییر در صدای کمانچه و بعضی دیگر نیز به مرور زمان رخ داده اند، این تغییرات عبارتند از: 
  1. بلندتر شدن دسته که نوازندگان مجلسی معتقدند اگر دسته ساز بلندتر باشد صدا ملاحت بیشتری دارد
  2. کوتاه شدن پایه ساز که مربوط به طرز نشستن در شیوه های جدید می باشد.
  3. ثابت شدن دسته روی کاسه بوسیلة یک قطعه چوب که دسته را به کاسه می چسباند.
  4. تغییر اندازه دهانه ساز
  5. نازک تر شدن دسته
  • طرز نواختن

آخرین تفاوت، در مدل نشستن، حالت اجرا و بطور کلی طرز نواختن نوازنده است. در مکتب قدیم، نوازنده شبیه به حالت تشهد در نماز می نشست و ساز را در سمت چپ و نزدیک به زانو قرا می داد. ساز به شکل عمود و صاف قرار می گرفت و نوازنده نیز حالتی بسیار جدی و در حال نیایش داشت. در این مکتب، در زمان استفاده از سیم های مختلف، ساز روی پایه می چرخد. در مکتب جدید اما، نوازنده بر روی صندلی می نشیند و ساز را یا بر روی پای چپ یا بین دو پا قرار می دهد. همچنین ساز در اغلب موارد کج گرفته می شود و در زمان استفاده از سیم های مختلف، ساز نمی چرخد بلکه زاویه ی دست راست نوازنده تغییر می کند. عللاوه بر این حالت نوازنده نیز بسیار جدی و خشک نبوده، بلکه حالتی نمایشی دارد.