• شماره تماس آکادمی موسیقی سرنا :    32263647-026      32253482-026
  • آدرس آموزشگاه موسیقی سرنا  :  کرج ، میدان شهدا ، روبروی بانک ملی ، جنب برج نوا  
  • شماره تماس آکادمی موسیقی سرنا :    32263647-026      32253482-026
  • آدرس آموزشگاه موسیقی سرنا  :  کرج ، میدان شهدا ، روبروی بانک ملی ، جنب برج نوا  
  • شماره تماس آکادمی موسیقی سرنا :    32263647-026      32253482-026

خراسان،سرزمین بخشی­ها

مقاله مرتبط: تاریخچه موسیقی در شمال خراسان

زندگی موسیقایی در شمال خراسان

زندگانی موسیقایی در شمال خراسان به دو گروه اصلی تقسیم می شود:عاشق ها و بخشی ها
 
تاریخچه موسیقی در شمال خراسان

عاشق ها

در آذربایجان و ترکیه واژه ی عاشق به معنای همان بخشی یعنی رامشگر است،در حالی که در شمال خراسان معادل مطرب است. عاشق ها نوازندگان حرفه ای هستند و به صورت گرئهی در جشن ها و پایکوبی های محلی هنرنمایی می کنند و موسیقی شان جنبه تفریحی و شادمانی دارد.به گفته ی یکی از آشنایان محلی،واژه ی عاشق واژه-ای کردی است که دلالت بر نوازنده دارد .در شمال خراسان عاشق ها را که گاه به آن ها«عاشقچی» نیز می گویند به کردها نسبت می دهند.در واقع عاشق ها کردهای کوچ نشین بودندکه در طی قرن بیستم یکجا نشین شده بودند.خاطره ی اردو زدن و جابجا شدن بر شتر هنوز در حافظه ی آن ها زنده است. این عاشق ها،از طوایف کوچ-نشین، مانند توپکانلو(طبل زن) و کیکانلو(در شمال شیروان)،بودند.عاشق ها بصورت جمعی هنرنمایی می-کنند.معمولا سرنا و دهل را باهم یا قشمه را با دهل و گاه کمانچه را همراه دهل می نوازند.امروز از ویولن نیز برای همراهی با دهل یا ضرب و تمبک استفاده می کنند.به گفته ی خود نوازندگان،ویولن پنجاه سالی است که به میان عاشقان راه یافته است.
عاشق ها در گذشته اجرا کنندگان «توره» بودند .توره نوعی تئاتر و نمایش بود که در طی آن به صورت هزل آمیز از قدرتمندان و خان ها انتقاد می شد. متن نمایش ها دارای تکه های طنزآمیز بودکه به صورت محاوره عرضه میشد و از موسیقی برای ایجاد نوعی حال و هوا استفاده می کردند.در گروه آنان هم چنین بندباز و شعبده باز و تردست نیز حضور داشتند.رپرتوار آنان شامل رقص و ترانه به کردی و فارسی نیز است(برخی از آنان به تناوب به هر دو زبان می خوانند). گاه نیز تکه های کوتاهی برگرفته از رپرتوار بخشی ها اجرا می کنند؛مانند: کرم و اصلی،سردار عوض وججوخان.
رویداد دیگری که عاشق ها در شمال خراسان در آن حضور پیدا می کنند کشتی است که در مراسم عروسی یا عید نوروز بر پا می شود. هنگام کشتی آهنگ هایی مانند کوراوغلو،باش کوراوغلو، سردارعوض و ججوخان می-نوازند.اغلب بخش هایی که دیدم میگفتند در جوانی،خودشان،کشتی گیر بوده اند.جدا از این دوگروه اصلی، یعنی عاشق ها و بخشی ها، در گذشته لوطی ها نیز همراه میمون هاشان حضور داشتند و دایره می زدند.آنان نیز مانند عاشق ها از صاحبان قدرت انتقاد می کردند.لوطی ها از روستایی به روستای دیگر می رفتند و به زبان شعر مردم را از رویداد های تازه باخبر می کردند.به گفته ی عاشق رمضانعلی عزیزی، لوطی ها شعربند بودند:« صد تومن که میدادی از سرتا پات شعر می بست.ولی اگر پول نمی دادی ریشخندت می کرد.همه شان جاسوس بودند .از این روستا به آن روستا سفر می کردند و به میان کوچ نشینان نیز می رفتند و آنچه را که ددر جایی شنیده بودند در جایی دیگر بازگو می کردند». امروز در میان مردم شمال خراسان از لوطی ها خاطره ای بیش نمانده است.

بخشی کیست؟

تاریخچه موسیقی در شمال خراسان

ریشه شناسی واژه بخشی

درباره ریشه واژه بخشی که در ادبیات به شکل های «بکسی» ،«بکسا»،وحتا «بکشا» آمده است،اختلاف نظر وجود دارد.برخی مانند اشپولر بر این عقیده اند که اصل این کلمه ترکی است که احتمالا از لغت چینی «پوشی» به معنای دانشور گرفته شده است.به گفته پوپ ،زبا ن های ترکی کهن و ترکی میانه مستقیما از زبان چینی تأثیر پذیرفته بودند و از طریق ترکان اویغور بود که برخی عناصر چینی به ادبیات مغولی قرن های سیزده و چهارده میلادی راه یافت. از نظر برخی دیگر،واژه بخشی با واژه «بهیکسو» در زبان سانسکریت هم ریشه استکه معنای آن در این زبان لامای بودایی است و احتمالا از طریق دین بودایی وارد زبان های دیگر شده است.اما خود بخشی-های خراسان معتقدند که ریشه واژه بخشی را باید در واژه «بخشنده» جست و معتای آن «موهبت الهی» است.
انواع رامشگر در جهان فارسی زبان و ترک زبان:
بخشی ها را در میان اقوام گوناگون خراسان و کم و بیش در سراسر آسیای میانه در میان قزاقان و قرقیزان و ازبکان و قاراقالپاق ها و ترکمن ها و در شمال افغانستان در میان تاجیکان و در منطقه سین کیانگ در ترکیتان چین می توان دید. ژیرمونسکی به تأکید می گوید که حضور وازه ی بخشی در سراسر آسیای میانه نشان می دهد که این وازه در زمان های گذشته به دو عملکرد دلالت داشته است: شمن و خواننده ی حماسه.
واژه ی بخشی دو گونه فعالیت را در بر می گیرد:در یکی،بخشی، شمن و درمان بخش است که کار خود را در حالی که در خلسه فرو رفته است و ساز می نوازد (معمولا ساز زهی)انجام می دهد. در دیگری، بخشی، نقش رامشگر را به عهده دارد و دوتار می نوازد.

سنت رامشگری در ایران

در ایران پیش از اسلام ،از همان زمان پارت ها که خراسان جایگاه اصلی شان بود،سپس در زمان ساسانیان در قرن های چهارم و پنجم میلادی ،سنت رامشگری وجود داشته است(یا سنت نوازندگی-شاعری،که در ایران آن روزگار تمایزی میان این دو حرفه نبود ). این رامشگران را گسان می نامیدند.
می دانیم که نفوذ متقابل فرهنگ های ایرانی و ترکی در یکدیگر از همان آغاز برخورد این دو فرهنگ چقدر مهم بوده است و تا چه اندازه تأثیر فرهنگ ایرانی بر ترک ها ،پس از گرویدنشان به اسلام در قرن دهم میلادی افزایش پیدا کرد .هرچند بخشی ها به سنت ترکی وابسته اند ولی این اندازه می توان گفت که در واقع، ادامه دهنده ی راه رامشگرانی هستند که فرهنگ ایرانی از دیرباز با آن آشنا بوده است.(در جهان ترک زبان، دده قورقوت خواننده ی حماسه را که هم رامشگر بوده و هم جادوگر به عنوان اولین بخشی می شناسند که مدل رپرتوار بخشی های خراسان است.

بخشی های خراسان

در شمال خراسان و در میان ترکمانان شمال شرقی مازندران واژه بخشی عنوانی محترمانه است و معمولا خواننده و روایتگر داستان و نوازنده دوتار را(که بیشتر وقت ها دوتارش را خودش می سازد) به این نام می خوانند.بنا به گفته سهراب محمدی رامشگر کرد بخشی ها انواع گوناگون دارند : خود بند (که اشعارش را خود می سراید) ، سخن دزد(که اشعارش را از اینجا و آنجا برمی دارد)، لولوچی(که صدای خوش اما رپرتواری محدود دارد)،کوچه باغی (که اشعار سبک می خواند)، دوتارچی( که دوتار خوب مینوازد اما لال است، یعنی خواندن نمی داند).
اکثر رامشگران بزرگ خراسان از هر قوم و قبیله ای باشند، به سه زبان ترکی و فارسی و کردی میخوانند و فقط رامشگران ترکمن هستند که جزبه زبان خود نمی خوانند.

شیوه ی آموزش بخشی

سنت بخشی از پدر به پسر می رسد. رامشگران معمولا می گویند:« این موسیقی ،موسیقی اجدادی است و باید در بطن آن زاده شد.» غالبا از زبان آن ها می شنویم که نسل هفتم یا نهم رامشگران خاندان خود هستند. در این باره روشن گل افروز میگوید: که پس از انقلاب نوازندگی را کنار گذاشتم و به خدمت جهاد سازندگی درآمدم تا سپس وارد سپاه شوم . پدرم بیمار شده بود و گریان به من گفت: آیا می خواهی که این شعله خاندان ما خاموش شود . نه نسل است که ما این سنت را زنده نگه داشته ایم و نسبت به مردمی که از ما چشم دارند مسئول هستیم.چنین بود که دوباره به هنر خود روی آوردم .
برخی دیگر در نزد استاد، که ترکمن ها آن را خلیفه می نامند آموزش می بینند. این آموزش به دو شیوه می تواند صورت گیرد: 1) به شیوه خانه شاگردی 2) از طریق برگزاری کلاس
آموزش سه مرحله اساسی دارد . شرط اول آموزش این است که شاگرد صدای خوب و دلپذیر و قوی داشته باشد. شاگرد سپس به فرا گرفتن دوتار می پردازد که آموزش حرفه ای است و چندین سال کار و کوشش می طلبد.این پروسه معمولا شفاهی است .استاد قطعه ای می نوازد و شاگرد آن را تکرار می کند. 

بخشی و شنوندگانش

بخشی ها بنا به سنت در روستاها در مراسمی مانند عروسی و ختنه سوران و یا در گردهمایی های خصوصی و یا در قهوه خانه ها به هنرنمایی می پردازند. علاوه بر این بخشی ها را امروزه در کنسرت ها ،جشنواره ها و رادیو و تلویزیون می توان یافت. در آغاز قرن بیستم بسیاری از بخشی ها در خدمت انحصاری خان ها بودند و تنها برای آن ها می نواختند و در سفرهاشان آنان را همراهی می کردند، که به آن ها بخشی درباری می گفتند .
رامشگران دیروز و امروز(بیوگرافی)
استاد غلامحسین سلطان زیرآوه ای در روستای کوچک  بنام زیرآوه در هجده کیلومتر ی قوچان  زندگی می کرده است. او از کردهای خراسان بوده و در سال 1865 به امیرحسین خان شجاع الدوله ،والی قوچان،خدمت می کرده است.وی در 85 سالگی بیش از زلزله بزرگ قوچان در سال 1894 درگذشته است.
عباس علی بخشی زیدانلو : وی بخشی کرد تباری است که شاهنامه را می توانست تا آخر از بر بخواند و از همین رو مجلس آرا لقب گرفته بود .او در سال 1340 چشم از جهان فرو بست.
محمد حسین یگانه: در سال  1297 بدنیا آمده بود از همان نوجوانی نواختن دوتار را آموخت، نخست در نزد پدرش و سپس در نزد عوض بخشی (نوازنده ترک که در سال 1354 در قوچان در گذشت)و پس از او نزد خان محمد بخشی (سازنده معروف دوتار) که هر دو از رامشگران نامدار روزگار خود بودند. محمد حسین یگانه خود میگفت:« در سال 1320 هنگامی که روس ها به منطقه ما آمدند، خانه ام را گذاشتم و رفتم در روستایی بنام کیت کانلو در سی کیلومتری شمال غربی قوچان مستقر شدم.در آنجا بود که با محمد جوزانی معروف آشنا شدم و چهل سال تمام در محضر او بودم.هر چند یگانه فارس بود اما رپرتوار کردی و ترکی وسیعی داشت.نقال حرفه ای نیز بود،دوتار و کمانچه و دیگر سازهای زهی می ساخت و سازهایش در سراسر شمال خراسان زبانزد خاص و عام بود.او در سال 1371 در 74 سالگی درگذشت.
از دیگر نوازندگان مشهور می توان حاج قربان سلیمانی(تولد1299- وفات 1387)، روشن گل افروز ،گل نبات عطایی ،سهراب محمدی ، عیسی قلی پور، کربلایی محمدعلی رنجبر و... نامبرد.
سازهای منطقه خراسان
کمانچه،سورنا، دهل ، قوشمه

انواع دوتار

انواع دوتار

دوتار انواع گوناگون دارد مانند : دوتا رترکمنی ،دوتار قوچانی، دوتار درگز و دوتار تربت جام
در تربت جام دوتار دسته ای پهن تر و ضخیم تر از دیگر جاها دارد و کاسه آن گرد نیست و به شکل بدنه کشتی است اما دسته دوتا رترکمنی بسیار گرد است و پرده ها نزدیک به هم است که امکان می دهد ساز را با ظرافت تزیین کنند و دست چپ نیز خیلی راحت با سیم های ساز بازی کند.